Ünlü Daralması

Bu kural şimdiki zaman eki "-yor" ile alakalı bir kuraldır. Türkçe'de “y” ünsüzünün daraltıcı bir özelliği vardır. Buna göre “a, e” düz – geniş ünlüleriyle biten sözcüklere şimdiki zaman eki “-yor” getirildiğinde, sözcüğün sonundaki düz – geniş ünlüler daralarak “ı, i, u, ü” ye dönüşür. Buna 'ünlü daralması' denir.
 "başla-yor --> başlıyor   /   iste-yor --> istiyor" gibi.

Ünsüz Yumuşaması

Türkçede “p, ç, t, k” sert ünsüzleriyle biten sözcüklerin sonuna ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde sözcüğün sonundaki sert ünsüzler yumuşayıp “b, c, d, g, ğ” olur. Buna 'ünsüz yumuşaması' denir. 
"kitap-a --> kitaba   /   ilaç-ı --> ilacı   /   sokak-a --> sokağa   /   armut-u --> armudu" gibi.

Sert ünsüzle biten sözcüklerle “etmek, olmak” yardımcı eylemlerinin oluşturduğu birleşik fiillerde ünsüz yumuşaması görülebilir. 
"kayıp etmek --> kaybetmek   /   kayıt olmak --> kaydolmak" gibi.

Türkçe'ye yabancı dillerden geçmiş "sanat, hukuk, hürriyet" gibi sözcüklerde ünsüz yumuşaması görülmez.

Not: Ünsüz yumuşaması kuralı özel isimlerde, konuşma dilinde uygulanır ancak yazı dilinde gösterilmez. 
Örneğin "Zonguldak'a" kelimesi söylenirken "Zonguldağa" şeklinde söylenir ancak yazılırken "Zonguldak'a" şeklinde yazılmalıdır.

Ünsüz Sertleşmesi

Sert ünsüzlerle biten (f, s, t, k, ç, ş, h, p, 'fıstıkçı şahap') sözcüklerden sonra “c, d, g” yumuşak ünsüzleriyle başlayan bir ek geldiğinde, ekin başındaki yumuşak ünsüzler sertleşerek “ç, t, k” olur. Buna "ünsüz benzeşmesi" veya "ünsüz sertleşmesi" denir.
"kapak-cık --> kapakçık   /   sokak-dan --> sokaktan   /   konuş-gan --> konuşkan" .. gibi.

Ünsüz Benzeşmesi

Sert ünsüzlerin (f,s,t,k,ç,ş,h,p)  biriyle biten sözcüklere yumuşak ünsüzlerden (c,d,g)  biriyle başlayan bir ek getirildiğinde, bu eklerin başındaki  "c", "ç"ye, "d","t" ye, "g","k" ye dönüşür. 'fıstıkçı şahap' tamlamasındaki sessiz harfler sert sessizlerdir. Bu kurala "ünsüz benzeşmesi" denir. "dost-dur --> dosttur   /   çalış-gan --> çalışkan" .. gibi.

Ünsüz benzeşmesi kuralı özel adlara ve sayılara getirilen eklere de uygulanır. "Tokat'da --> Tokat'ta   /   Metmet-cik --> Mehmetçik".. gibi. 

Ancak bağlaç olan "-de, -da" eki ünsüz benzeşmesi kuralına uymaz.

Ünsüz Düşmesi

Genellikle “k” ünsüzüyle biten bazı sözcükler “cık, -cik, -cuk, -cük, cek, -cak, -1″ eki aldığında “k” ünsüzü düşer.
"ufak-cık --> ufacık   /   büyük-cek --> büyücek   /   küçük-cük --> küçücük   /   minik-cik --> minicik" ... gibi.

Bazı bileşik kelimelerin oluşumunda ünlü düşmesine rastlanabilir. 
"rast gelmek --> rasgelmek   /   ast teğmen --> asteğmen" ... gibi.

Ünlü Düşmesi

Türkçede iki heceli olan ve ikinci hecesinde dar ünlü (ı, i. u, ü) bulunan kimi sözcüklere ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde, sözcüğün ikinci hecesindeki dar ünlü düşer. Buna "ünlü düşmesi" ya da "hece düşmesi" denir. "karın-ı -->  karnı  /  akıl -ım --> aklım".. gibi. Ancak bu, ikinci hecesinde dar ünlü olan her kelime için geçerli değildir. "biçim i-  / durum-a".. gibi.

Birleşik sözcüklerde iki sözcüğün birleşimi sırasında ünlü düşmesi görülebilir. "cuma-ertesi -->cumartesi / kahve-altı -->kahvaltı" .. gibi.

“etmek, olmak, eylemek” yardımcı fiilleriyle yapılan birleşik fiillerde de ünlü düşmesi görülebilir.
 "kayıp olmak --> kaybolmak   /   kayıt etmek --> kaydetmek   /   seyir eylemek --> seyreylemek".. gibi.

Bazı sözcüklerin türetilmesi sırasında ünlü düşmesi görülür.
"sıyır-ık -->sıyrık   /    devir-ik --> devrik   /   buyur-uk --> buyruk".. gibi.

Ulama

Bir cümlede ünsüz harfle biten sözcüğün son ünsüz harfinin, kendisinden sonra gelen ve ünlü harfle başlayan sözcüğün ilk hecesiyle birleştirilerek okunmasıdır. Ulama, yazı dilinde yeri olmayan, yalnızca konuşma dilinde uygulanabilen bir kuraldır.
"Bugün_annem_ablamla gitti."
"Kardeşim_ödevimi yırttı.".. gibi.

Ünsüz Türemesi

Bazı sözcüklerde, “olmak” veya “etmek” yardımcı eylemiyle bileşik eylem oluşturulduğunda ya da bu sözcüklere ünlü ile başlayan bir ek getirildiğinde "ünsüz türemesi" görülür.
"af etmek --> affetmek   /   hal olmak --> hallolmak   /   hak-ım --> hakkım   /   sır-ını --> sırrını" .. gibi.

Ünlü Türemesi

“-cık, -cik” eki alan bazı sözcüklerde ek ile sözcüğün arasında “a, e, ı, i” ünlülerinin türemesi olayıdır. 
"az-ı-cık, bir-i-cik, dar-a-cık"  gibi.

Pekiştirme

Bir sözcüğe, anlamını kuvvetlendirmek için pekiştirme harfleri olan "s, r, p, m" ile ilaveler yapılması veya sözcüğün tekrarlanması olayına 'pekiştirme' denir. 'serpme' kelimesindeki ünsüz harfler pekiştirme ünsüzü olarak görev yapar.

Sözcüğün ilk hecesi alınıp sonuna "s, r, p, m" ünsüzlerinden biri getirilmesi ile oluşan yeni hece, sözcüğün başına eklenir. 
"kopkoyu, yemyeşil, tastamam, perperişan" gibi.

“s, r, p, m” harflerinden sonra “e, a” harflerinin getirilmesi ile yeni bir pekiştirme gerçekleşir, aynı zamanda ses türemesi yapılır.
"sapasağlam, yapayalnız" gibi.

Kaynaştırma Ünsüzü

Türkçede iki ünlü yan yana bulunmayacağından ünlü ile biten bir sözcüğe yine ünlü ile başlayan bir ek geldiğinde araya “y, ş, s, n” kaynaştırma ünsüzlerinden uygun olanı girer. Bu ünsüzlere 'koruyucu ünsüzler' de denir. 'yaşasın' kelimesindeki ünsüz harfler kaynaştırma ünsüzü olarak görev yapar.
'konuşma-ı --> konuşmayı   /   kedi-in --> kedinin   /   yedi-er --> yedişer   /   anne-i --> annesi' gibi.

Ses Olayları

Sözcük yada cümle içinde, seslerin, birbirlerine uyum sağlamak için değişmesi olaylarıdır. Ses olayları aşağıdaki başlıklar altında incelenebilir:
  

Kaynaştırma Ünsüzü
Pekiştirme
Ünlü Türemesi
Ünsüz Türemesi
Ulama
Ünlü Düşmesi
Ünsüz Düşmesi
Ünsüz Benzeşmesi
Ünsüz Sertleşmesi
Ünsüz Yumuşaması
Ünlü Daralması

Küçük Ünlü Uyumu

Ünlülerin düzlük – yuvarlaklık, darlık – genişlik bakımından uygunluğudur. Bu kurala göre;

• Türkçede düz ünlülerden (a, e, ı, i) sonra düz ünlüler (a, e, ı, i) gelir.
• Yuvarlak ünlülerden (o, ö, u, ü) sonra ya düz-geniş ünlüler (a, e) ya da dar-yuvarlak ünlüler (u, ü) gelir.

Küçük ünlü uyumu aranırken heceler bir önceki heceye göre değerlendirilir. Bune göre örneğin 'baharatlık' kelimesinde sırasıyla ünlüler a-a-a-ı şeklindedir. Küçük ünlü uyumuna uyar. Ancak 'yağmur' kelimesinde sıra a-u şeklindedir ve düz ünlüden sonra yuvarlak ünlü gelmiştir. Yağmur kelimesi küçük ünlü uyumuna uymaz. 

Türkçe kelimelerin küçük ünlü uyumu kuralına uyması gerekmektedir. "Yağmur" gibi, "tavuk" gibi Türkçe kelimelerin küçük ünlü uyumuna uymamasının nedeni, orta hecelerde bulunan 'b,m,v' harflerinin sesler üzerindeki yuvarlaklaştırıcı etkisidir. Sözcüklerde küçük ünlü uyumu kuralı aranırken bu harfler göz önünde bulundurulmalıdır. Ayrıca dilimizde "o, ö" yuvarlak sesleri yalnızca ilk hecede kullanılır. Herhangi bir ek almaksızın ilk heceden sonraki hecelerde "o, ö" seslerine rastlanması, sözcüğün Türkçe olmadığını gösterir (doktor, şoför gibi) . 

Büyük Ünlü Uyumu

Ünlü harflerin, kalınlık-incelik yönünden uyumudur. Buna göre Türkçe bir sözcükte ilk hecenin ünlüsü kalınsa (a, ı, o, u), sonraki hecelerin ünlüsü de kalın (a, ı, o, u); ilk hecedeki ünlü inceyse (e, i, ö, ü), sonraki ünlüler de ince (e, i, ö, ü) olmalıdır. Eğer sözcük Türkçe ise ve büyük ünlü uyumu kuralına uymuyorsa ya sonradan ses değişikliğine uğramıştır ( elma (alma), helva (halva), anne (ana), kardeş (kardaş, karındaş) gibi ) ya da büyük ünlü uyumu kuralını ihlal eden bir ek ( -yor, -ki, -ken, -leyin, -daş, -mtrak, -gil)  almıştır. 

Not: Bileşik kelimelerde büyük ünlü uyumu aranmaz.

Ses Uyumları

Türkçe'de ünlü harflerle ilgili iki kural vardır. Bunlar "uyum" olarak adlandırılırlar:

Büyük Ünlü Uyumu
Küçük Ünlü Uyumu

Ünsüz Sesler

Sessiz harfler olarak da adlandırılılar. Bu harfler ses yolunda boğumlanarak çıkan seslerdir. Tek başlarına söylenemez, ancak bir ünlünün yardımıyla seslendirilebilirler. Türkçede 21 tane ünsüz harf vardır: b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, I, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z

Ünsüz harler ağızdan çıkarken takıldıkları engele ve ağızdan çıkış şekillerine göre  iki açıdan incelenebilir.

Ünlü Sesler

Sesli harfler olarak da adlandırılılar. Ses yolunda herhangi bir engele uğramadan çıkan seslerdir. Bunlar tek başına okunur ve heceleri oluşturur. Türkçede 8 tane ünlü harf vardır: a, e, ı, i, o, ö, u, ü

Ünlüler, söyleniş özelliğine, dilin ve ses yolunun aldığı biçimlere göre değişik özellikler gösterir. Kalın, ince, düz ve yuvarlak olarak sınıflandırılan bu özellikler aşağıdaki tablodan incelenebilir.

	Geniş		Dar
	Kalın	İnce	Kalın	İnce
Düz	a	e	ı	i
Yuvarlak	o	ö	u	ü

Sesler

Seslerin yazıdaki hallerine "harf" denir. Türkçe’nin yazı dilinde 29 harf vardır. Bu harfler, ses özellikleri yönünden ünlü ve ünsüz harfler olmak üzere iki grupta incelenir.

Ünlü Sesler
Ünsüz Sesler

Ses Bilgisi

Ciğerlerden gelen havanın, ses yolundaki titreşiminin kulağın duyabildiği derecesine "ses" denir. Ses, dilin en küçük birimidir.  Türkçe'de ses bilgisi üç başlık altında incelenebilir:
 
Sesler
Ses Uyumları
Ses Olayları