Ünsüz Yumuşaması

Türkçede “p, ç, t, k” sert ünsüzleriyle biten sözcüklerin sonuna ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde sözcüğün sonundaki sert ünsüzler yumuşayıp “b, c, d, g, ğ” olur. Buna 'ünsüz yumuşaması' denir. 
"kitap-a --> kitaba   /   ilaç-ı --> ilacı   /   sokak-a --> sokağa   /   armut-u --> armudu" gibi.

Sert ünsüzle biten sözcüklerle “etmek, olmak” yardımcı eylemlerinin oluşturduğu birleşik fiillerde ünsüz yumuşaması görülebilir. 
"kayıp etmek --> kaybetmek   /   kayıt olmak --> kaydolmak" gibi.

Türkçe'ye yabancı dillerden geçmiş "sanat, hukuk, hürriyet" gibi sözcüklerde ünsüz yumuşaması görülmez.

Not: Ünsüz yumuşaması kuralı özel isimlerde, konuşma dilinde uygulanır ancak yazı dilinde gösterilmez. 
Örneğin "Zonguldak'a" kelimesi söylenirken "Zonguldağa" şeklinde söylenir ancak yazılırken "Zonguldak'a" şeklinde yazılmalıdır.

Ünsüz Sertleşmesi

Sert ünsüzlerle biten (f, s, t, k, ç, ş, h, p, 'fıstıkçı şahap') sözcüklerden sonra “c, d, g” yumuşak ünsüzleriyle başlayan bir ek geldiğinde, ekin başındaki yumuşak ünsüzler sertleşerek “ç, t, k” olur. Buna "ünsüz benzeşmesi" veya "ünsüz sertleşmesi" denir.
"kapak-cık --> kapakçık   /   sokak-dan --> sokaktan   /   konuş-gan --> konuşkan" .. gibi.

Ünsüz Benzeşmesi

Sert ünsüzlerin (f,s,t,k,ç,ş,h,p)  biriyle biten sözcüklere yumuşak ünsüzlerden (c,d,g)  biriyle başlayan bir ek getirildiğinde, bu eklerin başındaki  "c", "ç"ye, "d","t" ye, "g","k" ye dönüşür. 'fıstıkçı şahap' tamlamasındaki sessiz harfler sert sessizlerdir. Bu kurala "ünsüz benzeşmesi" denir. "dost-dur --> dosttur   /   çalış-gan --> çalışkan" .. gibi.

Ünsüz benzeşmesi kuralı özel adlara ve sayılara getirilen eklere de uygulanır. "Tokat'da --> Tokat'ta   /   Metmet-cik --> Mehmetçik".. gibi. 

Ancak bağlaç olan "-de, -da" eki ünsüz benzeşmesi kuralına uymaz.

Ünsüz Sesler

Sessiz harfler olarak da adlandırılılar. Bu harfler ses yolunda boğumlanarak çıkan seslerdir. Tek başlarına söylenemez, ancak bir ünlünün yardımıyla seslendirilebilirler. Türkçede 21 tane ünsüz harf vardır: b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, I, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z

Ünsüz harler ağızdan çıkarken takıldıkları engele ve ağızdan çıkış şekillerine göre  iki açıdan incelenebilir.